ein Bild ein Bild
Sitemize Hoşgeldiniz, Ziyaretçi! Giriş Yap Kayıt Ol


Konuyu Değerlendir
  • 0 Oy - 0 Ortalama
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
ادبی اوغورلوق و "گولجه ادبی آخیمی"ایله "زلال‌"سبکینین لال ایلگیس
#1
ایلقار موذن‌زاده

گیریش:
دونیادا اؤزل اولاراق آمئریکا و آوروپانین چوخلو اؤلکه‌لرینین ادبیاتیندا، هر بیر ادبی اثرین اوغورلانماماسی و مولف- مصنف‌لر حاققی‌نین قورونماسی یئرینی تاپیب‌دیرسا، تاسسوفله هله دونیانین چوخلو اؤلکه‌لرینده بو حاقلار قورونمور. ایران، افغانیستان و کپی رایت یاساسی قورونمایان بونلارا تای اؤلکه‌لرده، ادبی اوغورلوغون چوخ یایغین اولدوغونو گؤروروک. بو آرادا پئرفئسیونال ادبیاتا صاحیب اولان آوروپا و آمئریکا ادبیاتی، مولف حاقلارینی کسینلیکله ساوونور، حقوقی و یاسال قوروملار بو مساله‌نی جدیتله ایزله‌ییب بو ساحه‌نین سوچلولارینی جزالاندیریر، بو اوزدن توپلومسال، سیاسی و حقوقی ساحه‌لرده گلیشمیش اؤلکه‌لرین ادبیاتی، اوچونجو دونیا اؤلکه‌لرینه باخاندا ادبی یاساسیزلیقدان چوخ اوزاقدیر و بونا گؤره ده بو اؤلکه‌لرده ادبی اوغورلوق‌ آز باش وئریر. بئله بیر دورومدا و تئکنولوژی آراج‌لاری اؤزه‌للیکله نئت اورتامی ایله سانال دونیاسینین گئنیشلنمه‌سی ایله یاناشی، ایران چرچیوه‌سینده اینترنت‌و ادبی فضالارلا ایلگی‌لنه بیلن هر بیر ادبیاتچی‌نین ادبی اوغورلوق یاپماسی و یا اینتیهالا معروض قالماسی راحاتجا اؤن‌گؤروله بیلن بیر اولایدیر. چونکو بو قونو ایله ایلگیلی گوجلو بیر یاسال قورومو اولمایان بئله بیر توپلومدا، بیر سیرا سوروملولوق دویمایان ادبیاتچیلاردا، بیلر- بیلمز بو ایشه قول قویور، بو اولایین گئت-گئده گئنیشلنمه‌سینه سبب اولورلار و سانکی بیر سیرا اؤزلرینه "ادبیاتچی" آدینی قویانلار دا بو قونونو جیددی توتمادان بونون عادیلشمه‌سینه جان آتیرلار! بو ادبی اوغورلوغون گئنیشلنمه‌سینه جان آتانلار هر بیر یئنی باسیلمیش شعر و اؤیکو توپلوسونو صایفالادیقدا، گؤزل قونولار، سؤزجوک بیرلشمه‌لری، فضا و اثرین باشقا اؤزه‌للیک‌لرینه راستلاشیب سئودیکده قایناق وئرمه‌دن، راحاتجاسینا اؤز اثرینده ایشله‌دیر و دئمه‌لی ادبی سانال آلاندا آختاریش آپاراندا، هر هانکی گؤزه‌ل قونو، ترکیب، فضا و باشقا اؤزه‌للیک‌لره راسلاندیقدا، هیرسیزجا اونلاردان یارارلانیب، باشقاسینین یازیسیلا پوز وئرمک، گؤزده اولماق و اؤزونو بیر یارادیجی کیمی، ادبیاتچی‌لارین ایچینده یئرلشدیرمک ایسته‌ییر. تاسسوف‌له بو ایش او قدر عادی‌له‌شیب‌دیرکی هر کیم پئرفئسیونال بیر جیب‌ووران کیمی رول اویناییرسا بو ایشی گؤره بیلر، بلکه‌ده اوغورلوق دئییل کیمی ده‌یرلندیریلمک‌ده‌دیر بو ایش.
بو قونو یالنیز ادبیات ساحه‌سینده یوخ، بوتون بیلیم‌یوردو، قزئته‌، ژورنال‌، هفته‌لیک، آیلیق و حتی کوتله‌وی اینفورماسیا مرکزلرینده ده باش وئرمک‌ده‌دیر. تاسسوف‌له دئمک اولار 90% لیسانس و یوکسک لیسانس تئزلری، مقاله‌لر، خبرلر و ... پلاجیاریسم(ادبی اوغورلوق) دان اوزاق دئییل. یازیچی‌نین آدینی مقاله‌لرین باشیندان کسیب اؤز مقاله‌سی کیمی اوخول‌لاردا و بیلیم‌یوردالاردا مقاله و تحقیق اولاراق ایره‌لی سورمک، تام عادی بیر ایشه چئوریلیب‌دیر. هردن‌سه بیر مقاله‌نین اونلار یازیچی طرفیندن ایددیعا اولونماسینی گؤروروک!
(بو گیریش، منیم گلجکده یاییملاناجاق ادبی اوغورلوق حاققیندا یازدیغیم توپلونون اؤن سؤزودور و بوردادا گتیرمه‌ییمی‌ گرکلی بیلدیم)
قونوموزلا ایلگیلی اولدوغونا گؤره، اؤنجه سایین اوخوجولارا ادبی اوغورلوق، پلاجیاریسم، اینتیحال و آشیرما حاققیندا بیر آچیقلاما وئرمک ایسته‌ییرم.
کؤکو پلاک[1] سؤزونه دایانان و تورکیه تورکجه¬سینده حقوق ساحه‌سینده: اینتیهال؛ اجتماعی ساحه‌ده ایسه آشیرما سؤزجویونه چئوریلن ایفاده‌نی چوخوموز چئشیدلی ساحه‌لرده ائشیتمیشیک.(a) بو حرکتی ائدن ده، «هیرسیز، آشیرماچی، ساریق، اوغرو» کیمی سؤزلرله آدلاندیر‌لیر(b).
پلاجیاریسم[2]نه دیر؟
"پلاجیاریسم ادبی اوغورلوق دئمک¬دیر. باشقا یازیچیلارین، اثرلرینین بیر پارچا یوخسا بیتؤوونو، فرضیه‌سینی، مقاله‌لرینین سونوجونو، اثرینی و یازیچی‌سینین آدینی چکمه‌دن گؤتورمک و اونلاردان یازیلاریندا و اثرلرینده یارارلانماق ادبی اوغورلوق دور.
پچ رایتینگ/پارافراجیاریسم[3]باشقا یازیچیلارین جومله‌لرینی گیومه‌یه سالمادان و آدلارینی چکمه‌دن ایشلتمک، مقاله‌نین بیر بؤلوم‌لریندن یارارلانماق، بیر سیرا سؤزجوک‌لری دئییشیب و باشقا اونلارا بنزر سؤزجوک‌لری یازیدا یئرلشدیرمک‌دن عیبارت‌دیر."© 
بو اساس‌دا بؤیوک تحقیقات و اینجه‌له‌مه‌لر تملینده یازیلمیش و یارادیلمیش بیر اثری، نظریه‌نی، سبکی و بیر ادبی اثری تیکه‌له‌ییب، خیردالاییب و او اثرین تیکه‌لریندن باشقا فورمت‌ده یارارلانماق بیر ادبی اوغورلوق تعریف اولونوب و پلاجیاریستیک بیر داورانیش ساییلیر. بو داورانیش کپی رایت یاساسینی سیندیرماقدان و مؤلف حاقلارینی دانماقدان علاوه، بؤیوک بیر هیرسیزلیق و بیر جورم تانینیر. نییه کی هر بیر یازیچی و شاعیرین دوغال اولاراق شعرلری و یازیلاری اونون ابدیلیک معنوی و ماددی یاتیریملاری‌دیر و بو ایش، بیر کیمسه‌نین آنبارینی تالان ائتمک، جیبینی وورماق، صاندیغینی اوغورلاماق، دوواریندان آشیب ائوین تاراج ائتمک کیمی بیر ایش ده‌یرلندیریلیر.
"پلاجیاریسم و یا ادبی اوغورلوق آنلامینی داشیان «اینتیحال»(آشیرما)، بیر باشقا اینسانین ادبی یارادیجیلیغینی، ادبی خلاقیتینی، آراشدیرما و تحقیقاتینین هامیسی و یا بیر پارچاسینی منیمسه‌مکدیر؛ ائله بیر داورانیش کی بو ایش، بو شعر، بو یازی، بو سبک، بو قالیب، منیم یارادیجیلیغیم‌دیر دئیه سسله‌نیر. عربجه کؤکنلی و عثمانلیجا اینتیهال سؤزجویونون تورکجه قارشیلیغی («آشیرما» سؤزجویو) قوللانیلماقدادیر."(d)
منجه تورکیه ده یئرینه دوشموش بو سؤزجوکدن آذربایجان تورکجه‌سینده ده یارارلانماق اولار. دئمک بو ایلک دؤنه گونئی ادبیاتیندا ادبی اوغورلوق تئرمینینه بیر قارشیلیق اولاراق اؤنه‌ریلیر، یازیچیلارلا و پئرفشیونال اوخوجولارلا بو تئرمینین اوزه‌رینده دانیشماق یئری اولا بیلر. بو اؤنری‌نین ده آلینیب آلینماماسی ادبیاتچیلاریمیزدان آسیلیدیر و گله جکده بو حاقدا(دیلچیلیک حاققیندا) قورولان ادبی قورولتایلاردا بو قونولاری ایره‌لی سورمک اولار. ادبی اوغورلوغا «آشیرما» سؤزجویونو اؤنردیییمده بیزیم هم ادبی دونیامیز همده کوتله آراسی دانیشیق‌لارادا باخاندا «آشیرما» سؤزجویو اویغون بیر قارشیلیق نظره گلیر؛ نئجه کی، ائله کوتله آراسیندادا بئله بیر ایفاده دن خالق یارارلانیر:
بیر کیمسه یالان بیر سؤز و یا اؤزونه عائید اولمایان گوج، وار، یئته‌نک و باشاریق‌دان دانیشاندا و یالاندان دوغا اوستو بیر ایشی گؤرمک ایددیعاسی اولان کیمسه‌یه ائله کوتله آراسیندادا بئله بیر ایفاده‌لر گئدیر:
فیلان کس آشیریر هاا! یا فیلانکس یامان آشیران دیر.
اینتیحال نه دیر؟
بیر سؤزلوک ده اینتیحال بئله آچیقلانیر(e):
"چالما- باشقاسینین مالینی منیم دیر ایددیعا ائتمه-بیرینین یازیسینی یا شعرینی اؤزونونکو کیمی گؤسترمه."
نسخ یا اینتیحال ادبیات دونیاسیندا بیر باشقاسینین سؤزونو اؤزونه چیخماق تعریف اولونور. بو اؤزونه چیخماق، عینی مطلبی گؤتورمک یوخسا اوندا چوخ بالاجا ده‌ییشیک‌لر یاراتماق‌دیر.
حدودا ایل-یاریم بوندان اؤنجه بیر گون، دوستلاریم "عیسی زینی" و "زامان پاشازاده"ایله قفه ده ادبیات باره‌سینده بحث ائتدییمیزده، من تورکیه ده یارانان "گولجه ادبی آخینی"نی دوستلارا تانیتدیریب، اوخودوغوم مقاله‌لر باره‌سینده دانیشیردیم و کاغید اوزه‌رینده گولجه قالیب‌لرینین شکیلینی چکدیییمده، دوستوم "زامان پاشازاده" بو ایکی قالیبین بیر-بیرینه بنزه‌مه‌یینه ایشاره ائتدی. (دادا بیلوئردی ایددیعا ائتدییی زلال قالیبی‌ایله، گولجه ادبی آخینینداکی اوچگئن قالیبینین بنزرلییینی). ایل-یاریم موددتینده بو قونودا آپاردیغیم تحقیقاتی سایین اوخوجولارین قوللوغوندا سورولاریمین جاوابلانیلماسینی ایسته‌ییرم.
بیلدیییمیز کیمی رادیونون مخترعی 1874-جو ایلده ایتالیالی مارکونی‌دیر و هئچ زامان ایکس جینابلاری دوروب نئچه ایل اوندان سونرا "من رادیونو اختراع ائله‌میشم" سؤزونو دئیه بیلمز. اولورسا حتی رادیونون اوندان اؤنجه اختراع اولماسیندان خبرسیز اولسون. نییه کی رادیونو 1877-جی ایلده باشقا بیریسی اختراع ائتسه ده، یئنه مارکونی‌نین آدینا ثبت اولوبدور. بواؤرنک‌له تورکیه و ایران دا ایکی بنزر جریانین یولا دوشمه‌سینی اینجه¬له¬یه¬جه¬ییک. بو آراشدیرما ماراقلی بحث‌لر اورتایا گتیریر. ایران دا فارس و تورک ادبیاتیندا "زلال" آدلی بیر سبکین هر یئرده رئکلام اولونماسی و تورکیه ده "گولجه" آدلی بیر ادبی آخینین یارانماسی. بو حاقدا فاکتلی بیلگی¬لر اوخوجولارا وئریلیب بیر سیرا سورولار سایین "دادا بیلوئردی" جینابلاریندان(زلال آدلی سبکینین یارادیجیسی اولاراق چیخیش ائدن کیمسه) سوروشولور و سایین "دادا" جینابلارینین منطیقی جاوابلاری گؤزله‌نیلیر.
آشیرما 
"وورغولادیغیم کیمی«آشیرما»(اینتیهال)، باشقا‌لاری‌نین دوشونجه‌لری و گؤروشلرینی بیلگی قایناغینی بیلدیرمه‌دن گؤتوروب ایستیفاده ائتمک و اؤز گؤروشو کیمی تقدیم ائتمک‌دیر. آشیرما چئشیدلی فورما‌لاردا حیاتا کئچه بیلر:
بیر باشقاسینین یازی‌سینی یا دا باشقاسینا عایید بیر کیتاب‌دان یا قزئت‌دن بیر هیسسه‌سینی، بیر ژورنال مقاله‌سینی یعنی باشقا‌لاری‌نین چالیشما‌لارینی- تامامیله یا دا بیر پارچاسینی- قایناق ایفاده ائتمه‌دن کلمه-کلمه کوپیا ائتمک آشیرما‌نین ان چوخ گؤرولن فورمالاریندان‌بیری‌دیر. 
بیر باشقاسی‌نین چالیشماسینداکی دوشونجه و گؤروشلرینی دیل‌سل و یاپیسال آنلاتیمینی ده‌ییشه‌رک ایستیفاده ائتمک آشیرما‌نین ایکینجی فورماسی‌دیر. باشقا‌لاری‌نین اثرلرینده‌کی سؤزلری ده‌ییشیب، اساس جومله‌لری چیخاریب و یا اونلارین سیراسینی ده‌ییشیب ایستیفاده ائتمک آشیرما دیر. بئله بیر دورومدا، قایناق، حاشییه‌لرده گؤستریلمه‌لی‌دیر. 
آشیرمانین بیر باشقا فورماسینی ایسه بیر باشقاسی‌نین دوشونجه‌لری اساسدا بیر یازی یازماقدیر. بو یازی‌لاردا دیل، آنلاتیم یازینی یازان کیمسه‌نین اولماقلا بیرلیکده دوشونجه‌لر باشقاسینین‌دیر.(f)
بو مقاله ده بیر کیمسه‌نی سوچلاماق یوخسا یارقیلاماق مقامیندا اولماییب، یالنیز بیر سیرا سورولار ایره‌لی سوره‌جه‌یم و فاکت لارا اساسلانیب ادبی اوغورلوق باره سینده اطرافلی بیلگی لر وئردیکده تورکیه و ایران دا کی بنزر ادبی جریانی آراشدیراجایام.
دوغال اولاراق اینتیهال (یاسال اولمایان گؤتورمه)، بیله‌رک دن اولدوغو قدر بیلمه‌یه‌رک دن ده یاپیلا بیلیر. بونا دا کریپتومنئزی[6]دئییلیر. اؤرنه‌یین: یازارین اوشاقلیغیندا اوخویوب سئودییی بیر اثر یا دا متن، آلت بیلینجینده ساخلانیلیر و سونرالار بیرگون یازدیغی بیر روماندا یازی‌دا، شعرده، اورتایا گتیردییی بیر نظریه و یا باشقا یارادیجیلیق‌لاردا، بیردن اورتایا چیخیب، یازارین یارادیجی‌لیغینین بیر پارچاسییمیش کیمی اورتایا تؤکولور و بیر باشقاسی بونون بنزرلییینی سئچه‌نه قده‌ر اینتیهال قاریشیق بیر قونو اولورو. (g)
سایین دادا نین زلال سبکینده گولجه ادبی آخینیندان کپی ائتدییی بوردا کسین اولاراق دئییلمه‌ییر. اولا بیلسین کی سایین دادا جینابلاری بو جریاندان خبرسیز اولسون یوخسا خبرلی، اورتادا اولان مساله بیر سیرا چاتیشماز و منطیق‌سیز داورانیش‌لاردیر.
زلالین دوغولوش و چیخیشلاری:
سایین "دادا بیلوئردی" جینابلاری "زلال"آدلی بیر قالیبین یارادانی اولاراق بوتون وئبلاگ‌لار و سایت‌لاردا مطلب یوکله‌ییب، کامنت اولاراق گئنل و اؤزل، چیخیش ائتمک‌ده‌دیر. بو چیخیشلاردا، دونیانین ادبی میدانلاریندان آد آپاردیقدا، زلال آدلی سبکینی "دونیاسال بیر ادبی ژانر" آدلاندیریر. دادا، زلالین حاققیندا یازدیغی تانیتیم‌لاردا بئله یازیر:
"«زلال» به آسمان هم شاخه دوانیده است. ازتاجیکستان، از ایران، از افغانستان، از عربستان، از آذربایجان، از آمریکای جنوبی، از هلند... سرانجام اینکه دیگر، «زلال» مال ادبیات جهان است و مقامش نیز بسیار بالاتر از اینهاست که تصوّر می‌‎شود. حقیر هم که منشی زلال هستم، بجز نوکری در آستانه‌ی اهل قلم نمی‌دانم. مطمئن باشید که امواج زلال را در آینده بیشتر خواهیم دید."(h)
سایین دادا تورکجه‌نی باشاردیغیندان آرتیق، تورکجه‌ده شعر ده یازیر. بو دونیاسال ایشلره قول قویان بیر ادبیاتچی نئجه بیزیم بو قولاغیمیزین دیبینده اولان تورکیه ادبیاتیندان خبرسیزدیر؟ و نیه لاپ اوزاق اؤلکه‌لری آد آپاردیغی یئرده تورکیه دن آد آپارمیر؟ زلال آدلاندیریلان سبکین یازاری اولاراق تاجیکستان، افغانستان، عربستان، آذربایجان، هلند... کیمی اؤلکه لرده لاتین آمریکاسینا قدر...! بونون یاییلماسینی دئییر، آمما چوخ ماراقلیدیر کی حتی آذربایجان دا دا یاییملانان گولجه باره ده خبرسیزدیر سانکی! بو سایت دا(i) تام آچیق و آیدین بیر شکیلده آذربایجان دا گولجه‌نین چیخیشینی گؤردویوموز یئرده سایین دادا دان شاشیردیجی بیر چیخیشلا "زلال حتی در آذربایجان هم ریشه دوانیده است" سؤزونو ائشیدیریک. سایین دادا نین بو دانیشیغیندا آمریکای لاتینه قدر سؤز گئدیر، آمما دونیا ادبیات قوطب‌لاریندان بیری اولان تورکیه‌دن آد آپاریلمیر، حالبوکی هم دیل و هم جوغرافیا باخیمیندان دا بیزیم یاخینلیغیمیزدادیر. نییه کی دادانین تورکیه دن آد آپارماماغینین اساس بیر ندنی وار. تورکیه ایللر زلال دان اؤنجه سایین دادا طرفیندن ایددیعا اولونان ژانری قات-قات گؤزل و گئنیش سویه‌ده یارادیب، یئرینه سالیب و یوزلرجه گوجلو-گوجلو شاعیر گولجه! قالیبینین چئشیدلی ژانرلاریندا شاه اثرلر یارادیب شارقیلار بسته‌له‌ییبلر. بیلوئردی جینابلاری شخصی وبلاگیندا یازدیغی یازیا اساسلانیرام: "اولین روز تولد زلال: دوم بهمن ماه 1388"(j). 
حالبوکی سایین مصطفی جیلان 25/10/1384 تاریخیندن بویانا(k) گولجه آدلی بیر ادبی آخینا بیانیه‌لر، پلاتفورم‌لار و مقاله‌لر یازیب‌دیر. یانی سایین دادا دان اؤنجه بو ژانر تورکیه‌ده یارانیب‌دیر. بو مقاله‌نین سونوندا(l) وئردیییم لینکین--اوخوجولار بؤلومونده کی باخیشلاردا--، بو جریانین هانسی تاریخده یارانماسینی اوخویا بیلرسینیز. گولجه‌نین فرم‌لاریندان بیر اؤرنک شکیل فرمتینده و آشاغیدا باشقا بیر شعرله گتیریرم:
'GİTME KAL

Sen
Gelir
Gidersin, 
Çiçeklenir
İçimdeki dal; 
Gerçeğe döner düş, 
Gerçeğe döner masal... 
Kokun, nefesin, sesin
Odamı doldurur... 
Tez biter zaman
Susar saat
Diyemem
Gitme
Kal! ..(m)
 
Cevapla
  


Foruma Git:


Konuyu Görüntüleyenler: 1 Ziyaretçi

Android Haberler | Ansansanat | Borsa Yorumla | Gülce Edebiyat | Türkçe Dersi